Velen van ons komen als kind in aanraking met muziek – nieuwsgierig naar hoe het voelt om gitaar, piano, viool of een ander instrument te spelen. En waarschijnlijk duurde het niet lang voordat we ook probeerden iets eigens te componeren. Maar wat als je de muziek als kind nooit hebt ontdekt? Misschien denk je dat je de tijd om muziek te leren hebt gemist en dat die deur voorgoed dicht is. Gelukkig blijkt: dat klopt niet!
Ben je dus te oud om piano, gitaar of viool te leren? Ben je te oud om te leren hoe je een liedje schrijft en muziek componeert?
Je bent nooit te oud om muziek te leren en te maken. Je kunt piano, gitaar, viool, songwriting of componeren op elke leeftijd leren. Onderzoek laat zien dat het menselijk brein je hele leven lang in staat blijft om muziek te leren en nieuwe informatie te onthouden – hoe oud of jong je ook bent.
Je kunt bijna alles op elke leeftijd leren, ook muziek. Je kunt zelfs noten leren lezen, zoals we al bespraken in dit artikel: Kan iedereen noten leren lezen? In het artikel van vandaag bekijken we 10 geweldige musici die laat (of behoorlijk laat) bij de muziek kwamen en toch helemaal doorgebroken zijn! Daarna bekijken we hoe de plasticiteit van je hersenen je kan helpen om piano, gitaar, songwriting of componeren te leren – of je nu tiener bent, midden in het leven staat of misschien al met pensioen bent.
10 musici die laat bij de muziek kwamen – en toch helemaal doorbraken
Hier is het bewijs dat je nooit te oud bent om muziek te leren. We hebben keuze te over als het gaat om geweldige musici die laat bij de muziek kwamen (en helemaal doorbraken!).
Aram Chatsjatoerjan (1903 – 1978)
Het leven van Aram Chatsjatoerjan als Sovjet-Armeens componist begon toen hij 18 jaar oud was. Op die leeftijd schreef hij zich in aan een muziekschool (zonder enige muzikale vooropleiding) en studeerde hij tegelijk biologie.
Zijn muzikale reis kwam op gang met cellolessen, en al 3 jaar later kreeg hij les in compositie. Vandaag geldt Chatsjatoerjan als een van de belangrijkste Sovjetcomponisten, en hij wordt geroemd omdat hij de Armeense volksmuziek de wereld in heeft gebracht.
Hier is zijn ‘Eerste symfonie’, die meteen ook zijn eerste succes als componist was. Chatsjatoerjan componeerde haar in 1935 als afstudeerwerk, op 32-jarige leeftijd.
Iannis Xenakis (1922 – 2001)
Xenakis had als jongen even muziekles gehad, maar zijn leven in Griekenland werd onderbroken toen in 1940 de oorlog uitbrak. Na zijn afstuderen als bouwkundig ingenieur moest hij naar Parijs vluchten.
Daar zocht hij muzikale begeleiding bij verschillende beroemde docenten, zoals Nadia Boulanger, Arthur Honegger en Darius Milhaud, maar zij zagen niet veel in hem. Het was echter de grote componist Olivier Messiaen die de 30-jarige Xenakis aanmoedigde om zijn eigen achtergrond en ervaringen (als Griek, architect en wiskundige) te gebruiken en op de muziek toe te passen.
Vandaag herinneren we ons Xenakis als een belangrijke vernieuwer van de klassieke muziek van de 20e eeuw. Luister hier naar het intense orkestwerk Metastaseis. Hij schreef ook een theorieboek met de titel Formalized Music: Thoughts and Mathematics in Composition. Het is duur, maar boeiend als je wilt weten hoe wiskunde en muziek samenkomen.
Emmanuel Chabrier (1841 – 1894)
Hier is nog een interessante loopbaan van een componist. De Franse componist Chabrier kreeg al op zijn zesde muziekles, maar ging pas op zijn 39e fulltime componeren. Tot die tijd trad hij in de voetsporen van zijn vader (en volgde hij diens advies) en studeerde hij rechten.
Chabrier werkte 19 jaar als ambtenaar bij het Franse ministerie van Binnenlandse Zaken en koesterde zijn liefde voor muziek en componeren in zijn vrije tijd. Nadat hij een uitvoering van Wagners Tristan und Isolde had gehoord, besloot hij zijn baan op te zeggen en zich helemaal aan de muziek te wijden. Op dat moment was zijn lange muzikale loopbaan naast zijn werk trouwens al flink op gang gekomen!
Luister hier naar een van zijn werken die tot op de dag van vandaag geliefd zijn – een rapsodie voor orkest met de naam España –, die hij in 1883 (op zijn 42e) schreef na een reis naar Spanje.
Chabrier is het bewijs dat het nooit te laat is om een andere richting in te slaan!
Tom Morello (1964 – )
Tom Morello ging op zijn 13e in zijn eerste band, maar dan alleen als zanger. Serieus met gitaar begon hij pas op zijn 18e. Tegenwoordig kennen we hem als gitarist van Rage Against the Machine en Audioslave.
Joe Satriani (1956 – )
Satriani, die tot de beste gitaristen aller tijden wordt gerekend, zou op zijn 14e geïnspireerd zijn geraakt om gitaar te gaan spelen – toen hij hoorde van de dood van Jimi Hendrix. Net als een paar van onze andere voorbeelden nam hij de muziek vanaf zijn 18e serieus. Hier speelt hij een van mijn favoriete nummers (en een van zijn meest creatieve) voor een menigte enthousiaste fans!
Aleksandr Borodin (1833 – 1887)
Borodin is tegenwoordig bekend als lid van ‘het Machtige Hoopje’ (ook wel ‘de Groep van Vijf’ genoemd) – een groep Russische, nationalistisch gezinde componisten die muziek wilden schrijven die Russischer en minder westers klonk. Zijn vroegst bekende compositie, die grotendeels verloren is gegaan, dateert uit 1850, toen hij 17 was. Maar ondanks zijn interesse in muziek koos hij in plaats daarvan voor een loopbaan in de scheikunde. De muziek bleef voor zijn vrije tijd.
Zijn werk als scheikundige was heel succesvol en zeer gewaardeerd. Op zijn 29e werd hij zelfs hoogleraar. Borodin bleef de muziek zijn hele wetenschappelijke loopbaan lang in zijn vrije tijd beoefenen. Het keerpunt kwam in 1862, toen hij op 29-jarige leeftijd de grote Russische componist Balakirev leerde kennen.
Balakirev gaf Borodin les in compositie, en onder zijn leiding begon Borodin aan zijn 1e symfonie, die 6 jaar later in première ging. Hoewel hij zich nooit fulltime aan de muziek wijdde, bleef Borodin als lid van het Machtige Hoopje componeren. Tegenwoordig kennen we hem van zijn opera Prins Igor, 2 symfonieën en zijn strijkkwartetten. Luister hier naar zijn bekende symfonische schets In de steppen van Centraal-Azië, die hij in 1880 componeerde.
Hector Berlioz (1803 – 1869)
Hoewel muziek in zijn opvoeding als jongen maar een heel kleine rol speelde, hield Berlioz van muziek en leerde hij de basis op gitaar en fluit. Op zijn 12e waagde hij zich voor het eerst aan componeren, toen hij verliefd was op zijn 18-jarige buurmeisje. In die tijd probeerde Berlioz harmonieleer uit boeken te leren.
Op wens van zijn vader schreef Berlioz zich op zijn 18e in aan de medische faculteit van de universiteit van Parijs. Het vak lag hem niet bijzonder, maar de verhuizing naar Parijs was beslissend. Daar kon hij naar de operahuizen gaan en muziek horen. Toen hij Glucks Iphigénie en Tauride voor de tweede keer hoorde, stond voor hem vast dat hij componist wilde worden.
Berlioz rondde zijn studie af, maar gaf het beroep op – tot groot ongenoegen van zijn vader (die hem voorstelde om dan maar rechten te studeren). In 1826, op zijn 23e, werd hij toegelaten tot het conservatorium, waar hij eindelijk fulltime compositie kon studeren.
Albert Roussel (1869 – 1937)
Roussel is nog een Franse componist die van richting veranderde en pas later in zijn leven bij de muziek uitkwam. Hij begon zelfs pas in 1894 (op zijn 25e) met harmonieleer. Tot dan toe was hij meer geïnteresseerd in wiskunde en diende hij bij de Franse marine.
Allan Holdsworth (1946 – 2017)
Allan Holdsworth was componist en gitarist in de meest uiteenlopende genres. Na zijn fantastische carrière, die 4 decennia duurde, zou je denken dat hij al vanaf zijn geboorte muziek maakte! In werkelijkheid kreeg Holdsworth zijn eerste gitaar pas op zijn 17e, en zijn eerste muziekles van zijn grootvader – allesbehalve een spectaculaire start!
Bill Withers (1938 – 2020)
Bill Withers is de songwriter achter enkele van de geliefdste nummers aller tijden, zoals Lean on Me, Ain’t No Sunshine en Lovely Day. Op zijn 29e verhuisde hij voor een muziekcarrière naar Los Angeles, nadat hij 9 jaar bij de Amerikaanse marine had gediend. Zelfs toen maakte hij een tijd lang alleen naast zijn werk muziek.
Waarom het nooit te laat is om muziek te leren
Je raakt makkelijk vast in het idee dat je te laat bent – dat je al op je vierde met muziek had moeten beginnen. We hoeven niet allemaal te zijn zoals Mozart, wiens vader (zelf een bekende componist) zich vanaf het begin helemaal wijdde aan de muzikale opleiding van zijn zoon. Dat we nog geen muziek speelden en schreven voordat we onszelf konden aankleden, betekent niet dat we te laat zijn.
Als je deze levensverhalen leest, blijkt het leven in werkelijkheid zelden zo rechtlijnig te verlopen – er zijn juist wendingen en omwegen, we veranderen van interesses en proberen nieuwe dingen. Elk leven is een eigen verhaal. Het enige wat ze allemaal gemeen hebben, is de liefde voor muziek. Zolang jij die hebt, ben je niet te laat.
Wat is de plasticiteit van de hersenen en wat betekent die voor het leren van muziek?
Omdat dit een muzieksite is, duiken we niet al te diep in het eindeloos fascinerende konijnenhol van de neurowetenschap. Maar om echt te begrijpen hoe en waarom je op elke leeftijd muziek kunt leren, is het belangrijk te begrijpen hoe de hersenen werken.
Heel eenvoudig gezegd is neuroplasticiteit het vermogen van de hersenen om je hele leven lang te veranderen. Dat gebeurt doordat de verbindingen tussen neuronen (hersencellen) sterker of zwakker worden, naargelang dingen geleerd of vergeten worden. Elke keer dat je een vertrouwde handeling herhaalt, worden de verbindingen tussen de betrokken neuronen sterker. En bij handelingen die je niet meer uitvoert, worden de bijbehorende verbindingen na verloop van tijd langzaam zwakker, tot de vaardigheid vergeten is.
‘Wie rust, roest!’
Een oude wijsheid die de neurowetenschap ondersteunt – en die geldt ook voor muziek.
Zo zijn veel mensen van middelbare leeftijd vergeten hoe je vloeiend aan elkaar schrijft, omdat tegenwoordig alles getypt of in de telefoon ingevoerd wordt. Die vaardigheid wordt niet meer zo gebruikt als vroeger, dus worden de zenuwbanen afgebroken. Wie nog elke dag met de hand schrijft, behoudt de vaardigheid, terwijl wie niet meer met de hand schrijft, langzamer of slordiger wordt. Eigenlijk geeft het onderzoek de oude wijsheid gelijk: ‘Wie rust, roest.’
Wetenschappers weten dat neuroplasticiteit bestaat, omdat er in de loop van tientallen jaren talloze studies zijn gedaan naar alle aspecten van de ontwikkeling van de hersenen. Ze hebben bepaalde fases in het leven van een mens aangewezen waarin de plasticiteit van de hersenen bijzonder groot is.
Kindertijd
We weten allemaal dat baby’s klaar om te leren ter wereld komen! Hun hersenen zijn erop ingesteld om nieuwe informatie op te nemen en nieuwe verbindingen te leggen. Die aangeboren plasticiteit houdt de hele kindertijd aan, en daarom leren de meeste kinderen zo makkelijk muziek. Ze zijn geboren om te leren!
Leren als volwassene
De volgende situatie die de plasticiteit van de hersenen stimuleert, ontstaat wanneer iemand – op welke leeftijd ook – iets nieuws leert. Dat kan een vaardigheid zijn, nieuwe woorden of talen, maakt niet uit. Hoe meer je de nieuwe vaardigheid oefent, hoe meer neuronen daarvoor met elkaar verbonden raken. Die verbindingen worden sterker en sneller, zodat de nieuwe informatie makkelijker op te roepen is. Precies dit soort plasticiteit kunnen de meeste volwassenen gebruiken om muziek te leren – hoe oud ze ook zijn.
Onderzoek wijst er trouwens ook op dat ouderen die hun hersenen uitdagen door iets nieuws te leren of puzzels op te lossen, mentaal fitter blijven dan wie dat niet doet! Natuurlijk neemt de plasticiteit van de hersenen af met de leeftijd, MAAR ze is er altijd.
Hersenletsel
Ook na letsel blijkt de plasticiteit: de hersenen kunnen zich opnieuw organiseren en nieuwe verbindingen leggen om verloren vaardigheden terug te winnen. Muziek wordt zelfs ingezet bij de revalidatie van mensen met hersenletsel, zoals dit artikel (in het Engels) uitlegt.
Met de plasticiteit van je hersenen als volwassene piano, gitaar en songwriting leren
Nu komt al je nieuwe kennis over neuroplasticiteit goed van pas. Het onderzoek laat zien: je bent nooit te oud om piano, gitaar, songwriting of componeren te leren. In dit artikel (in het Engels) lees je over wetenschappers die gericht musici en niet-musici onderzochten. Ze ontdekten dat beroepsmusici en mensen die minstens een uur per dag oefenden een groter volume grijze stof (de stof van de hersenschors) hadden dan mensen die helemaal niet speelden. Wie net muziek leerde of minder vaak oefende, zat ergens daartussenin.
Dus ja, je kunt op elke leeftijd componeren en een instrument leren. Het vraagt oefening en toewijding, maar daar zijn je hersenen precies voor gemaakt. Je leeftijd heeft geen invloed op je succes als muzikant of songwriter, dus maak je geen zorgen dat je dat magische tijdvenster hebt gemist.
‘Wie minstens een uur per dag oefent, heeft een groter volume grijze stof.’
~ Sharp Brains
Om op latere leeftijd songwriting te leren, moet je je er gewoon op richten. Het is een nieuwe vaardigheid zoals elke andere. Bedenk dat je ook moest leren lopen, praten en je tanden poetsen. Je moest leren ingewikkelde sommen op te lossen en leesbaar te schrijven. Je moest ook je werk leren. Je werd met niets van die kennis geboren, maar je hebt het allemaal geleerd. Met muziek is het niet anders.
Zoek een docent
Om de plasticiteit van je hersenen als volwassene te benutten en componeren of een instrument te leren, heb je een docent, een leidraad, boeken of een website nodig. Zoek iets of iemand dat of die bij je past. Als je inzet op je beproefde sterke punten (bijvoorbeeld lezen in plaats van video’s kijken), gebruik je de banen die al in je hersenen aanwezig zijn.
Een goede docent helpt je om vanaf het begin goed te starten!
De juiste docent, mentor of website vinden helpt je om je energie in de goede richting te sturen. Voor oudere leerlingen is dat een wezenlijke bouwsteen om neuroplasticiteit zo goed mogelijk te benutten. Die professionals en goede websites kennen alle trucs om je nieuwe muzikale vaardigheden op weg te helpen. Je weet hoe moeilijk het is om van een slechte gewoonte af te komen. Een goede docent helpt je om vanaf het begin goed te starten!
Oefen
Een docent, leidraad, mentor of website vinden die je helpt om als volwassene songwriting te leren, is pas de eerste stap. Je moet je lessen serieus nemen en wat je leert ook echt toepassen.
Weet je nog dat ik hierboven zei dat de banen in je hersenen sterker worden naarmate je iets vaker doet? Neem daarbij wat het gelinkte artikel liet zien: de hersenen van musici hadden meer volume als ze meer oefenden. Precies daar richt je je op.
Je hersenen moeten nieuwe verbindingen tussen neuronen leggen en versterken terwijl je leert piano, gitaar of een ander instrument te spelen. Hoe meer je oefent en hoe meer je die nieuwe vaardigheden gebruikt, hoe sterker ze worden. En als je het oefenen regelmatig laat schieten? Tja, dan verlies je beetje bij beetje dat volume grijze stof en vergeet je je nieuwe vaardigheden weer. Laat het niet zover komen.
Gebruik je volwassen brein
Een voordeel dat volwassenen tegenover kinderen hebben als het gaat om iets over muziek leren, is dat volwassenen ervaring en kennis meebrengen die kinderen gewoon niet hebben. Dat betekent dat volwassenen een intuïtief, dieper begrip van muziek als geheel hebben.
Kinderen leren omdat hun ouders het willen of omdat ze er misschien in geïnteresseerd zijn. Ze doen wat hun gezegd wordt en nemen de vaardigheden op, maar begrijpen meestal niet de wortels van de muziek, de theorie erachter.
Een volwassene daarentegen leert componeren omdat hij of zij dat wil en omdat hij of zij muziek op een dieper, persoonlijker niveau begrijpt. Volwassenen kunnen muziektheorie en complexere aspecten van het componeren beter begrijpen dan kinderen. Gebruik die volwassen logica, je ervaringen en je begrip van de wereld om geweldige muziek te maken.
Kies een muziekstijl en leer die eerst
Een van de beste manieren om de plasticiteit van je hersenen te benutten om als volwassene muziek te leren, is voortbouwen op de banen die al bestaan. Dat lukt je door je te richten op het leren van de muziek waar je echt graag naar luistert. Die banen zijn er al; je bouwt er dus alleen op voort. Je hersenen herkennen die muziek als iets wat je leuk vindt, en zo wordt het als volwassene veel makkelijker en ontspannener om liedjes te leren schrijven of een instrument te leren spelen. Zie het als een kleine hersenhack.
Schakel afleidingen uit
Hier hebben kinderen het makkelijker dan volwassenen. Hun wordt vaak verteld wat ze wanneer moeten doen. Afleidingen worden heel natuurlijk uit hun leeromgeving gehaald, en ze krijgen de ruimte en de tijd om zich te concentreren op het leren spelen van hun instrument. Volwassenen hebben die luxe zelden, dus moet je die zelf creëren.
Ban afleidingen uit je leerplek en je oefentijd. Zet je telefoon en andere mobiele apparaten uit, zet je computer uit. Misschien wil je zelfs je horloge afdoen als de blik op de tijd je afleidt. Doe deuren en ramen dicht en vraag je huisgenoten je met rust te laten. Je doel zou moeten zijn om elke dag een uur vrij te houden – en als je meer tijd vindt, des te beter!
Is componeren leren moeilijker als volwassene?
Dat je als volwassene muzikale vaardigheden kunt leren, betekent nog niet dat het makkelijk wordt. Als kind leer je dat allemaal makkelijker, omdat je hersenen een spons zijn. Maar zoals ik heb laten zien, wijst onderzoek erop dat zelfs senioren of mensen met hersenletsel nieuwe vaardigheden kunnen leren. Je bent nooit te oud!
Natuurlijk is muziek leren niet zo makkelijk als eenvoudigere taken. Je traint je hersenen om spieren te gebruiken op een manier waarop je dat nog nooit hebt gedaan. Dat is pittig! Je leert je hersenen na te denken over dingen waar je misschien nog nooit bij hebt stilgestaan: toonhoogte, tempo, noten lezen. Dat alles vraag je ineens van je hoofd en je lichaam, en vaak alles tegelijk.
Heb geduld en geef je hoofd en je lichaam de tijd om aan die nieuwe vaardigheden en eisen te wennen. Het gaat lukken, maar je moet geduldig zijn en volhouden.
Sommige volwassenen houden zichzelf tegen uit angst. Ja, het is spannend om iets nieuws te leren. Volwassenen dragen een heel leven vol zorgen, mislukkingen en fouten met zich mee. Maar ook vol successen! Als volwassenen vergeten we vaak om ons te richten op het positieve in ons leven en op alles wat we kunnen. Als je als volwassene piano, gitaar, songwriting of componeren leert, moet je je blik op het positieve richten. Je kunt het, ook als je bang bent om te falen. Je gaat fouten maken, en dat is oké. Dat hoort er allemaal bij. Leer van de fout en probeer het opnieuw.
Een makkelijke manier om te beginnen is dit artikel te bekijken. Het laat je heel praktisch zien hoe je binnen een paar minuten kunt beginnen met leren: Kan iedereen noten leren lezen (of is het te moeilijk)?
Conclusie
Als je volwassen bent en altijd al piano, gitaar of een ander instrument wilde leren: je kunt het! Als je volwassen bent en altijd al liedjes wilde schrijven of muziek wilde componeren: je kunt het! Onderzoek laat zien dat het menselijk brein kan veranderen en zich kan aanpassen – ook op volwassen leeftijd. Het vraagt tijd, moeite, geduld en oefening, maar het is nooit te laat om muziek te leren maken.
Bekijk deze prachtige TED-talk. Die bevestigt echt alles wat we vandaag hebben gezegd.
‘Wist je dat er elke keer dat musici hun instrument oppakken overal in hun hersenen vuurwerk losbarst?’