De notenbalk
Noten worden geschreven op vijf horizontale lijnen, die we de ‘notenbalk’ noemen:
Noten kunnen op de 5 lijnen staan:
En ook in de 4 tussenruimtes:
Hoger klinkende tonen staan natuurlijk hoger op de notenbalk en lager klinkende lager. Tonen die tegelijk klinken, worden op dezelfde notenbalk boven elkaar geschreven:
Solsleutel en fa-sleutel
Het menselijk oor kan een heel groot toonbereik horen – van heel lage tot heel hoge tonen. Een gewone piano alleen al heeft 88 toetsen! Hoe passen zoveel tonen op een balk van maar 5 lijnen en 4 tussenruimtes?
Het antwoord zit in de zogenoemde sleutels. Dat zijn symbolen die precies aangeven welk toonbereik op de notenbalk wordt weergegeven. In de loop van de geschiedenis bestonden er verschillende sleutels, maar tegenwoordig worden er vooral twee gebruikt: de fa-sleutel voor lage tonen en de solsleutel voor hogere tonen.
De solsleutel is dit symbool:
Staat hij helemaal aan het begin van de notenbalk, dan heten de noten als volgt. Let erop hoe de noten stap voor stap omhooggaan: van lijn naar tussenruimte, van tussenruimte naar lijn, enzovoort.
De fa-sleutel wordt gebruikt voor lagere tonen. Zijn symbool ziet er zo uit:
Staat hij aan het begin, dan heten de noten op de notenbalk zo:
Hulplijnen
Ook al zijn de 5 lijnen en 4 tussenruimtes van de notenbalk al behoorlijk efficiënt om tonen zichtbaar te maken, er is nog een manier om tonen weer te geven die hoger of lager liggen dan de notenbalk normaal toelaat. Daarvoor voegen we gewoon lijnen toe waar nodig – boven de notenbalk voor hogere tonen:
Of eronder, voor lagere tonen:
Deze extra lijnen heten hulplijnen (in het Engels ledger lines, ook gespeld als leger lines). Net als op de notenbalk kunnen noten precies op de hulplijnen staan:
Of in de tussenruimtes:
Voortekens bij noten op hulplijnen werken heel gewoon: ze staan links van de noot, op dezelfde hoogte als de nootkop:
En daarmee is onze reeks ‘Noten leren lezen’ af! Nu heb je een stevige basis om verder te gaan met notenschrift en muziektheorie. Die geven je het gereedschap om liedjes te schrijven, muziek te componeren, je instrument sneller te leren bespelen en alles te doen wat je met muziek van plan bent.