In deze les bekijken we hoe ritme in echte muziek in elkaar zit. Ritme bestaat uit vier bouwstenen: puls, tempo, metrum en onderverdelingen. We lopen ze een voor een door.
1. Puls
Dat is de gelijkmatige basistel waarop je met je voet meetikt als je naar een nummer luistert. Hier zie je een eenvoudige rij vierkantjes die een puls voorstelt. Let erop dat ze allemaal even groot zijn en altijd even ver van elkaar staan. Dat komt doordat de puls constant en gelijkmatig is en alle tellen even lang duren:
Om de tijd in de muziek precies te kunnen meten, moeten we nu vastleggen wat die tellen waard zijn. Daarvoor koppelen we een nootwaarde aan de puls. In plaats van de vierkantjes zetten we dus een nootwaarde, bijvoorbeeld kwartnoten. En meteen hebben we een kwartpuls, waarbij elke tel een kwartnoot is.
Dat is handig, want nu we weten dat 1 tel 1 kwartnoot is, kunnen we meten hoeveel tellen elke andere nootwaarde duurt. Dat lukt omdat we de relatieve duur van de nootwaarden al kennen. Als de kwartnoot één tel duurt, dan duurt de hele noot 4 tellen, de halve noot 2 tellen, enzovoort.
2. Tempo
De puls kan snel zijn, langzaam of ergens daartussenin. Het tempo is de snelheid van de muziek en wordt in de bladmuziek aangegeven met bepaalde muzikale vaktermen (traditioneel in het Italiaans, maar er bestaan honderden van zulke termen in veel talen).
Het tempo wordt gemeten in tellen per minuut. Hier is een tabel met de 6 meest gebruikte Italiaanse tempoaanduidingen, hun betekenis en het bijbehorende aantal tellen per minuut.
| Italiaanse term | Betekenis | BPM |
| Largo | Heel langzaam en breed | 40 |
| Adagio | Langzaam | 60 |
| Andante | Gaand, in wandeltempo | 80 |
| Moderato | Matig | 100 |
| Allegro | Levendig en snel | 120 |
| Vivace | Heel snel | 140 |
3. Accent
Sommige tellen krijgen meer nadruk dan andere. Dat dwingen de muzikanten niet af – het gebeurt heel natuurlijk, omdat muziek zich in patronen ordent. Neem bijvoorbeeld weer onze kwartpuls.
Hoe eenvoudig hij ook is, je kunt hem op verschillende manieren spelen. Een mogelijkheid is de kwartnoten te verdelen in 2 groepen van 3:
Een andere mogelijkheid is ze te verdelen in 3 groepen van 2 kwartnoten:
Het echt fascinerende is: we kunnen die groepen horen, ook zonder de noten te lezen. Dat lukt omdat de eerste tel van elke groep een accent krijgt. In de muziek noemen we die groeperingen het metrum.
Het metrum is de indeling van de tellen in gelijke groepen. Zoals we zo meteen zien, heten die groepen in de muziek maten, en ze worden van elkaar gescheiden door maatstrepen.
Maatsoort
Bij het metrum gaat het om twee dingen: hoeveel tellen elke groep heeft en welke waarde die tellen hebben (kwartnoten, achtste noten of iets anders). In de bladmuziek worden die twee gegevens weergegeven door de maatsoortaanduiding: een teken van twee getallen die boven elkaar staan. Dit is bijvoorbeeld een tweekwartsmaat:
Het bovenste getal vertelt ons hoeveel tellen een maat heeft. De maatsoort 2/4 laat zien dat het een tweedelige maat is: in elke maat zitten twee tellen. Het onderste getal vertelt ons wat die tellen waard zijn – dus of het achtste noten, kwartnoten, halve noten of een andere nootwaarde zijn.
Tip: Het onderste getal verwijst naar de hele noot. De waarde van de tellen vind je het makkelijkst door de hele noot door dat getal te delen. Is het onderste getal bijvoorbeeld een 2, dan reken je ‘een hele noot gedeeld door 2’ – en krijg je twee halve noten. Is het onderste getal van een maatsoortaanduiding dus een 2, dan zijn de tellen halve noten.
Hier zijn enkele van de meest voorkomende maatsoorten:
Tweekwartsmaat: twee kwarttellen per maat:
Driekwartsmaat: drie kwarttellen per maat:
Vierkwartsmaat: vier kwarttellen per maat:
Tweehalvemaat: twee tellen ter waarde van een halve noot per maat:
Drieachtstemaat: drie achtste tellen per maat:
Tip: de vlaggen van achtste noten en kleinere nootwaarden worden vaak met elkaar verbonden, zodat ze makkelijker te lezen zijn. Dat noemen we ‘groeperen’ of het verbinden met balken.
4. Onderverdelingen
Boven de puls liggen melodieën en akkoorden die uit heel verschillende noten bestaan – sommige lang, sommige kort, met rusten waar ze horen. Zo ziet dat er in bladmuziek uit. De omcirkelde cijfers worden onder de afbeelding uitgelegd.
① Dit is een beeldende weergave van de puls. Dat is een gelijkmatige reeks tellen. Elke tel duurt even lang: in dit geval zijn het allemaal kwartnoten. Let wel: dit is alleen ter illustratie – in echte bladmuziek wordt de puls niet genoteerd.
② Het woord Andante is een van de honderden tempoaanduidingen in verschillende talen. Deze is Italiaans en betekent ‘gaand’, dus in wandeltempo. De muziek moet niet langzaam en niet snel gespeeld worden, maar ergens daartussenin. In tellen per minuut zou dat ongeveer 80 zijn.
③ Deze getallen zijn de maatsoortaanduiding. Die bepaalt hoe de puls in gelijke maten wordt gegroepeerd. Het bovenste getal geeft aan hoeveel tellen elke maat heeft (in dit voorbeeld vier), het onderste welke waarde de tellen hebben (in dit voorbeeld ook vier, dus kwartnoten).
Deze puls bestaat dus uit vier kwarttellen per maat. En vergeet niet: die terugkerende cycli van vier kwartnoten kun je voelen, omdat de eerste tel van elke maat een accent krijgt.
Let er ook op dat de maten gescheiden worden door maatstrepen.
④ En boven dat alles bestaat het ritme van de melodie uit verschillende onderverdelingen van de tel. In dit voorbeeld hebben we kwartnoten, achtste noten (verbonden met een balk), een halve noot en een kwartrust.
Dat was deel 2 van de reeks ‘Noten leren lezen’. Nu is het tijd om te oefenen! Ben je er klaar voor, ga dan verder met deel 3 – daar leer je alle noten kennen!